
کار را به کاردان باید سپرد

پنجاه سال جشنواره قاهره و رؤیای زنده نگهداشتن تاریخ سینما
از مرمت آثار کلاسیک مصر تا آموزش نسلهای آینده؛ گزارشی از دیدار با رئیس جشنواره بینالمللی فیلم قاهره، حسین فهمی
پنجاه سال از تأسیس جشنواره بینالمللی فیلم قاهره میگذرد؛ جشنوارهای که در سال ۱۹۷۶ به ابتکار کمال الملاح، روزنامهنگار و منتقد مصری، شکل گرفت و به یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی جهان عرب و آفریقا تبدیل شد.
فرصتی خوب ، برای بازنگری در جایگاه سینمای مصر؛ سینمایی که برای دههها نهتنها یکی از مهمترین مراکز تولید فیلم در خاورمیانه بود، بلکه بخش بزرگی از حافظه فرهنگی و تصویری جهان عرب را شکل داد.
حضور در جشنواره قاهره تنها فرصتی برای تماشای فیلمهای تازه و آشنایی با سینمای معاصر عرب نیست، بلکه یکی از مهمترین انگیزههایم، کشف دوباره تاریخ سینمای مصر از طریق تماشای آثار کلاسیک، بهویژه نسخههای مرمتشده فیلمهایی است که بخش مهمی از تاریخ اجتماعی و سیاسی این کشور را در خود حفظ کردهاند.
در همین مسیر، آشنایی با حسین فهمی و شنیدن سخنان او در نشست خبرنگاران بینالمللی، یکی از مهمترین و ارزشمندترین تجربههای حضورم در این دوره جشنواره بود.
حسین فهمی برای بسیاری از مخاطبان سینمای عرب، نامی آشنا و یکی از چهرههای ماندگار سینمای مصر است. اما آنچه در این دیدار بیش از سابقه بازیگری و شهرت او توجه مرا جلب کرد، نگاهش به سینما بهعنوان یک میراث فرهنگی زنده و احساس مسئولیتی بود که نسبت به حفظ، آموزش و انتقال این میراث به نسلهای بعد دارد.
فهمی، متولد ۱۹۴۰ در قاهره، از چهرههای شناختهشده سینمای مصر از دهه ۱۹۷۰ تاکنون است. او در سال ۱۹۶۳ از مؤسسه عالی سینمای مصر فارغالتحصیل شد و سپس تحصیلات خود را در رشته کارگردانی در دانشگاه کالیفرنیا در ایالات متحده ادامه داد.
کارنامه هنری او شامل حضور در بیش از صد فیلم و مجموعه تلویزیونی است. از مهمترین آثارش میتوان به «مراقب زوزو باش» (Watch Out for ZouZou)، ساخته حسن الامام، «گناهکاران» (The Guilty) ساخته سعید مرزوق و «اسکندریه، دوباره و برای همیشه» (Alexandria: Again and Forever) ساخته یوسف شاهین اشاره کرد.
او همچنین دوازده سال به تدریس کارگردانی در آکادمی هنرهای قاهره پرداخت و در فاصله سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۱ ریاست جشنواره فیلم قاهره را بر عهده داشت. پس از سالها، در ۲۰۲۲ بار دیگر این مسئولیت را پذیرفت.
در سال ۲۰۲۶ نیز به پاس مجموعه فعالیتهای هنری و فرهنگیاش، عنوان «چهره سینمای عرب سال» از سوی Arab Cinema Center به او اعطا شد.
با چنین پیشینهای، فهمی تنها بازیگری نیست که در سالهای پایانی فعالیت حرفهای خود مسئولیت اداره یک جشنواره را پذیرفته باشد. او بخشی از تاریخ سینمایی است که امروز برای حفاظت از آن تلاش میکند؛ تاریخی که شکلگیری و تحولاتش را از نزدیک تجربه کرده است.
در نشست ۱۴ نوامبردر بخش بین المللی خبرنگاران جشنواره ، بیش از هر چیز برایم جالب بود که چگونه خاطرات شخصی، تجربههای حرفهای و نگرانیهای او درباره آینده سینما، پیوسته به یکدیگر گره میخوردند.
نجات فیلمهایی که در حال تبدیلشدن به خاک بودند.
یکی از تأثیرگذارترین بخشهای این نشست، روایت حسین فهمی از مواجهه با وضعیت نگهداری نسخههای قدیمی فیلمهای مصری بود.
او توضیح داد که هنگام بازدید از انبارهای نگهداری آثار سینمایی، با مجموعهای از نگاتیوها و نسخههای قدیمی روبهرو شده که بعضی بهشدت آسیب دیده بودند و تعدادی دیگر تقریباً به پودر تبدیل شده بودند.
تصور نابودی فیزیکی فیلمهایی که زمانی بر پرده سینماها نمایش داده شدهاند، برای هر کسی که به تاریخ سینما علاقهمند است، دردناک است. اما این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم سینمای مصر چه نقش تعیینکنندهای در شکلگیری فرهنگ تصویری جهان عرب داشته است.
فهمی درباره تفاوت کیفیت مواد اولیه فیلمهای قدیمی نیز صحبت کرد؛ از نگاتیوهای کداک و آگفا گرفته تا شرایط نگهداری و تأثیر گذشت زمان بر مواد شیمیایی فیلم.
او تأکید داشت که حتی نگهداری در محیطهای سرد نیز نمیتواند برای همیشه مانع تخریب فیلمها شود.
این تجربه، انگیزه آغاز برنامهای گسترده برای مرمت و حفاظت از فیلمهای کلاسیک مصر شده است.
به گفته او، در بخشی از این پروژه تاکنون حدود ۲۲ فیلم مرمت شدهاند و در دوره امسال نیز هفت اثر تازهمرمتشده به نمایش درآمدهاند. عملیات مرمت در آزمایشگاه تخصصی شهر تولید رسانهای مصر، Media Production City، انجام میشود؛ مرکزی که با ظرفیت کنونی خود میتواند سالانه حدود شش تا هشت فیلم را مرمت کند.
این اعداد شاید در مقایسه با حجم عظیم میراث سینمایی مصر چندان بزرگ به نظر نرسند، اما اهمیت پروژه در استمرار آن است.
در برنامه امسال جشنواره، نزدیک به سی فیلم کلاسیک مرمتشده به نمایش درمیآیند؛ آثاری از فیلمسازانی چون صلاح ابوسیف، یوسف شاهین، هنری برکات و دیگر کارگردانانی که تاریخ سینمای مصر بدون شناخت آثارشان کامل نخواهد بود.
من در روزهای نخست حضورم در جشنواره، تماشای این فیلمها را در اولویت قرار دادم. دیدن «قاهره ۳۰» ساخته صلاح ابوسیف، با آن نگاه تند و انتقادی به فساد سیاسی، فقر و روابط قدرت، بار دیگر یادآور شد که آثار کلاسیک سینمای مصر تا چه اندازه میتوانند برای مخاطب امروز زنده و معاصر باشند.
فیلمهایی که دههها پیش ساخته شدهاند، همچنان پرسشهایی درباره قدرت، نابرابری، اخلاق و جایگاه انسان در جامعه مطرح میکنند.
از این منظر، مرمت فیلم صرفاً بازگرداندن کیفیت تصویر و صدا نیست؛ بازگرداندن یک اثر به چرخه گفتوگوی فرهنگی است.
یکی از نکاتی که فهمی با خوشحالی از آن یاد کرد، استقبال نسل جوان از نمایش این آثار بود.
برای او اهمیت دارد که جوانان مصری بدانند سینمای کشورشان در گذشته چه جایگاهی داشته، چه داستانهایی روایت کرده و چگونه با تحولات اجتماعی و سیاسی جامعه پیوند خورده است.
این نگاه برای من اهمیت ویژهای داشت، زیرا معتقدم شناخت تاریخ سینما نه امری فرعی، بلکه بخشی جداییناپذیر از آموزش و پرورش نگاه سینمایی است.
رؤیای تأسیس موزه سینمای مصر
دغدغه حسین فهمی برای حفظ میراث سینمایی به مرمت فیلمها محدود نمیشود.
او از رؤیای تأسیس یک موزه دائمی برای تاریخ سینمای مصر سخن گفت؛ موزهای که بتواند تجهیزات، دوربینها، ابزارهای نورپردازی و اسناد تاریخی این صنعت را گردآوری و نگهداری کند.
فهمی با جزئیات و اشتیاق از فناوریهای قدیمی سینما صحبت میکرد؛ از دوربینهای فرانسوی Debrie و آمریکایی Mitchell تا سیستمهای صوتی Westrex و تجهیزات نورپردازی Mole-Richardson.
برای من جالب بود که او با وجود دههها حضور در برابر دوربین، تاریخ سینما را تنها از دریچه بازیگری و فیلمهای مشهور دنبال نمیکند. شناخت او از فناوری و ابزارهای تولید نیز بخش مهمی از نگاه تاریخیاش به سینماست.
او یادآوری کرد که استودیوهای مصر از دهههای نخست قرن بیستم از تجهیزات پیشرفتهای استفاده میکردند که در استودیوهای بزرگ جهان نیز به کار گرفته میشدند.
امروز بخشهایی از این تجهیزات تاریخی در چند استودیوی مختلف پراکندهاند و به اعتقاد او باید پیش از آنکه برای همیشه از میان بروند، در مجموعهای واحد گردآوری شوند.
فهمی از تجربه بازدیدش از موزه ملی سینمای تورینو در ایتالیا سخن گفت؛ موزهای که به گفته او تأثیر عمیقی بر نگاهش به ضرورت حفاظت و نمایش تاریخ سینما گذاشته است.
او همچنین از مذاکرات اولیه برای اختصاص فضایی به موزه سینمای مصر در مجموعه فرهنگی پایتخت اداری جدید این کشور خبر داد.
این بخش از سخنانش برایم یکی از جذابترین قسمتهای نشست بود.
زیرا در نگاه او، تاریخ سینما مجموعهای از نامها، تاریخها و فیلمهای مشهور نیست؛ دوربینها، نگاتیوها، تجهیزات صدابرداری، طراحی استودیوها و حتی شیوههای قدیمی نورپردازی نیز بخشی از این تاریخاند.
حفظ چنین ابزارهایی در حقیقت حفظ شواهد مادی تحول زبان سینماست.
از کتاب تا پرده؛ بازگشت ادبیات به سینمای مصر
یکی دیگر از برنامههایی که فهمی با علاقه درباره آن صحبت کرد، طرح From Book to Screen یا «از کتاب تا پرده سینما» بود.
به گفته او، جشنواره با ده ناشر به توافق رسیده است تا هرکدام یک رمان را برای بررسی امکان اقتباس سینمایی معرفی کنند.
هدف این برنامه، ایجاد ارتباط مستقیم میان ناشران، نویسندگان و تهیهکنندگان سینماست.
فهمی یادآوری کرد که اقتباس ادبی در گذشته یکی از سنتهای مهم سینمای مصر بود؛ سنتی که آثار برجسته بسیاری از دل آن شکل گرفت و در سالهای اخیر تا اندازهای کمرنگ شده است.
کافی است به رابطه سینمای مصر با ادبیات نجیب محفوظ نگاه کنیم تا اهمیت این موضوع روشن شود.
بخش مهمی از شناخت ما از قاهره، طبقات اجتماعی، زندگی شهری و تحولات سیاسی مصر، از طریق آثاری شکل گرفته که میان ادبیات و سینما پیوند برقرار کردهاند.
امید فهمی این است که چنین برنامهای بار دیگر امکان گفتوگوی خلاقانه میان ادبیات معاصر و صنعت سینما را فراهم کند.
او در همین زمینه بر ضرورت آموزش سینما به کودکان نیز تأکید داشت.
به اعتقادش، علاقهمندکردن کودکان به سینما و آشناکردن آنها با تاریخ تصاویر متحرک باید از سنین پایین آغاز شود.
باز هم از موزه تورینو مثال آورد؛ جایی که کودکان پنج یا ششساله با نخستین تجربههای تصویر متحرک و تاریخ شکلگیری سینما آشنا میشوند.
برای من، پیوند میان این سه موضوع بسیار معنادار بود: مرمت فیلمهای گذشته، احیای رابطه ادبیات و سینما و آموزش تاریخ سینما به کودکان.
هر سه، در نهایت به یک دغدغه مشترک بازمیگردند: چگونه میتوان فرهنگ سینمایی را از نسلی به نسل دیگر انتقال داد؟
جشنوارهای که مانند یک فیلم ساخته میشود.
فهمی درباره طراحی مراسم افتتاحیه پنجاهمین سال تأسیس جشنواره نیز توضیحات جالبی ارائه کرد.
او گفت که مراسم افتتاحیه را مانند یک فیلم، متشکل از چند سکانس، طراحی کرده است؛ سکانسهایی که هرکدام بخشی از تاریخ، فرهنگ و هویت مصر را بازنمایی میکردند.
یکی از مهمترین این بخشها، الهامگرفته از فیلم کلاسیک «چیزی از ترس» (Something of Fear)، ساخته حسین کمال در سال ۱۹۶۹، بود. خیلی خوشحالم که امشب فیلم را دیدم و برایم بسیار شگفت انگیز بود ! در این فیلم، شخصیت زن داستان، فؤاده، در برابر قدرت مردی مستبد مقاومت میکند و دریچه آبی را که بر کشاورزان بسته شده، دوباره میگشاید.
فهمی توضیح داد که این صحنه برای او معنایی فراتر از روایت اصلی فیلم دارد.
آب در این تصویر، هم نشانه زندگی است و هم امکانی برای مقاومت در برابر قدرت.
او این مضمون را به نگرانیهای امروز مصر درباره منابع آب رود نیل و اختلافات مربوط به سد اتیوپی پیوند داد.
آنچه در توضیحات فهمی اهمیت داشت، انتخاب یک تصویر سینمایی برای بیان مسئلهای معاصر بود؛ تصویری که از دل تاریخ سینمای کشورش میآید و دوباره معنای سیاسی و اجتماعی پیدا میکند.
او همچنین تأکید کرد که در این انتخاب، اهمیت شخصیت زن و تصمیم او برای مقاومت، بیش از شهرت بازیگر برایش مطرح بوده است.
فهمی در توضیح مسئولیت ریاست جشنواره گفت که مدیریت چنین رویدادی برایش شباهت بسیاری به ساخت یک فیلم دارد.
در بازیگری، هنرمند مسئول نقش خود است، اما در مدیریت جشنواره باید به مجموعهای از عناصر فکر کند؛ از طراحی مراسم و انتخاب فیلمها گرفته تا برنامهریزی، هماهنگی عوامل و ارتباط با مهمانان.
از نگاه او، جشنواره نیز نوعی تولید سینمایی بزرگ است که اجزای مختلفش باید در کنار هم معنا پیدا کنند.
نسل تازه فیلمسازان و پرسشهایی درباره آینده سینما
بخش دیگری از نشست به شرایط فیلمسازی در جهان معاصر اختصاص داشت.
فهمی با اشاره به تغییرات صنعت سینما و تفاوت میان نسل خود و فیلمسازان جوان، معتقد بود که فشارهای اقتصادی و محدودیت بودجه، فرصت آمادهسازی و تجربهکردن را در بسیاری از تولیدات امروز کاهش داده است.
او از زمانی صحبت کرد که فیلمسازان فرصت بیشتری برای پرورش ایده، نوشتن فیلمنامه و آمادهسازی تولید داشتند.
در مقایسه، امروز کاهش روزهای فیلمبرداری و اتکای بیشتر به فناوریهای دیجیتال، شرایط متفاوتی برای کارگردانان و بازیگران ایجاد کرده است.
یکی از مثالهای او، تفاوت میان بازیگری در یک محیط واقعی و بازیگری در برابر پرده سبز بود.
فهمی معتقد است بازیگری در کنار دریا، با حضور واقعی باد، شن و صدای محیط، تجربهای حسی ایجاد میکند که بازسازی دیجیتال آن الزاماً نمیتواند همان کیفیت را برای بازیگر داشته باشد.
این نگاه طبیعتاً متعلق به هنرمندی است که بخش بزرگی از زندگی حرفهای خود را در سینمای پیش از گسترش فناوری دیجیتال سپری کرده است.
اما آنچه سخنان او را جالبتر میکرد، پذیرش این واقعیت بود که سینما و زبان نسلهای مختلف در حال تغییر است.
او از نسل Z و تفاوتهای فرهنگی، اجتماعی و حتی زبانی آن با نسلهای پیشین سخن گفت.
از نگاه فهمی، نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی، بحرانهای معیشتی و پرسشهای سیاسی در آثار بسیاری از فیلمسازان جوان بازتاب پیدا کردهاند.
او این وضعیت را به جهان عرب محدود نمیدانست و به تجربه خود از زندگی در ایالات متحده، تغییرات اجتماعی لسآنجلس و گسترش بیخانمانی در این شهر اشاره کرد.
در ادامه، موضوع شبکههای اجتماعی و مفهوم تازه شهرت نیز مطرح شد.
فهمی با اشاره به تجربه سفر اخیرش به چین، از گسترش زندگی مجازی و انتشار مداوم جزئیات زندگی خصوصی در شبکههای اجتماعی سخن گفت.
نگرانی او بیش از آنکه صرفاً متوجه فناوری باشد، به تغییر رابطه انسان با تجربه واقعی زندگی مربوط میشد.
او همچنین از استفاده مداوم از تلفن همراه در سالنهای سینما انتقاد کرد و این رفتار را تهدیدی برای تمرکز و تجربه جمعی تماشای فیلم دانست.
سینما، سیاست و بحرانهای اجتماعی
در بخش دیگری از نشست، بحث به تحولات سیاسی و اجتماعی جهان عرب، بهار عربی، مهاجرت و مسئله فلسطین کشیده شد.
فهمی درباره پیامدهای انقلابها و ناآرامیهای سیاسی منطقه دیدگاهی انتقادی داشت و بر هزینههای انسانی، اقتصادی و اجتماعی بیثباتیهای طولانیمدت تأکید کرد.
او معتقد بود بحرانهای سالهای گذشته، همراه با مشکلات اقتصادی و فشارهای معیشتی، به خستگی و سرخوردگی اجتماعی در بخشهایی از جهان عرب منجر شدهاند.
موضوع فلسطین نیز بخش مهمی از این گفتوگو بود. فهمی از همبستگی جشنواره و جامعه مصر با مردم فلسطین سخن گفت و درباره فشارهای سیاسی بر فعالیتهای فرهنگی و تصمیمگیری جشنوارهها صحبت کرد.
او در توضیح یکی از تصمیمهای مرتبط با برنامهریزی جشنواره، به مستندی درباره فلسطین اشاره کرد که توسط فیلمسازان اسرائیلی ساخته شده بود.
با وجود آنکه ارزیابی مثبتی از خود اثر داشت، توضیح داد که با توجه به موضع سیاسی جشنواره و شرایط عمومی مصر، نمایش آن را در موقعیت کنونی مناسب نمیداند.
فهمی در این بحث بر ضرورت تمایز میان هویت دینی و جنبشهای سیاسی نیز تأکید کرد و گفت که نباید یهودیت را با صهیونیسم یا اسلام را با گروههای سیاسی اسلامی یکسان دانست.
در بحث مهاجرت، او به وضعیت مهاجران آفریقایی و مسیرهای خطرناک عبور از دریای مدیترانه پرداخت.
از نگاه او، مهاجرت اغلب در پی نابرابریهای اقتصادی، دشواری شرایط زندگی و بحرانهای سیاسی شکل میگیرد و سینما میتواند تجربه انسانی و رنج پنهان در پس این جابهجاییها را روایت کند.
بخش دیگری از سخنانش به دشواریهای صنعت سینمای مصر اختصاص داشت.
فهمی یادآور شد که این صنعت در گذشته سالانه حدود ۴۰ تا ۶۰ فیلم تولید میکرد و بازارهای گستردهای در کشورهای عربی داشت.
اما جنگها، بحرانهای سیاسی و اقتصادی، تغییرات بازار توزیع و سپس همهگیری کووید، ساختار سنتی تولید و نمایش فیلم را تحت تأثیر قرار دادهاند.
او وضعیت امروز صنعت سینمای مصر را با وجود سابقه تاریخی و تواناییهای هنری آن، چندان رضایتبخش نمیدانست.
از این منظر، تلاش جشنواره برای ایجاد فرصتهای تازه همکاری میان سینماگران عرب و بینالمللی، تنها یک فعالیت فرهنگی نیست؛ میتواند بخشی از تلاش گستردهتر برای بازسازی ارتباطات حرفهای و اقتصادی سینمای منطقه باشد.
هوش مصنوعی و آینده تجربه انسانی در سینما
بحث درباره هوش مصنوعی نیز از موضوعات پایانی نشست بود.
فهمی با اشاره به پیشرفت سریع این فناوری در تولید تصویر، صدا، موسیقی و بازآفرینی چهره هنرمندان، پذیرفت که هوش مصنوعی بخشی از آینده سینما خواهد بود.
او گفت نمونههایی از آثار ساختهشده با هوش مصنوعی را دیده که از نظر فنی کیفیت بالایی داشتهاند.
بااینحال، توضیح داد که مقررات و چارچوبهای کنونی جشنواره قاهره هنوز محدودیتهایی برای نمایش برخی آثار تولیدشده با هوش مصنوعی ایجاد میکنند.
دیدگاه شخصی او بهعنوان بازیگر، همچنان بر اهمیت حضور انسان در تجربه واقعی فیلمسازی استوار است.
برای فهمی، بازیگری فقط ثبت چهره، حرکت یا صدا نیست؛ مجموعهای از تجربههای حسی، ارتباط انسانی و واکنش به محیط است.
او بار دیگر مثال حضور در ساحل واقعی را مطرح کرد؛ جایی که بازیگر میتواند باد، رطوبت، صدا و فضای پیرامون را احساس کند.
به نظر میرسید پرسش اصلی او درباره آینده سینما این باشد که با گسترش امکانات بیسابقه فناوری، چه بخشی از تجربه انسانی خلق اثر هنری تغییر خواهد کرد و چه چیزهایی ممکن است از دست بروند؟
گذشتهای که باید به آینده برسد
نشست حسین فهمی برای من از آن جهت اهمیت داشت که در آن، تاریخ و آینده سینما نه دو موضوع جداگانه، بلکه دو بخش بههمپیوسته از یک مسئولیت فرهنگی بودند.
در یک سوی این نگاه، فیلمهای کلاسیکی قرار دارند که نگاتیوهایشان در انبارها در حال نابودی است؛ دوربینها و تجهیزاتی که روزگاری بخشی از پیشرفتهترین امکانات تولید سینمایی منطقه بودند و امروز به اسناد تاریخی تبدیل شدهاند.
در سوی دیگر، نسل تازه فیلمسازان، مخاطبان جوان، کودکان، فناوریهای دیجیتال و شکلهای جدید روایت سینمایی قرار دارند.
به گمان من، ارزش اصلی فعالیتهای امروز فهمی در همین تلاش برای برقراری ارتباط میان این دو جهان است.
او در طول چند دهه فعالیت حرفهای، هم بازیگر بوده، هم سینما تدریس کرده و هم مسئولیت مدیریت یکی از مهمترین جشنوارههای منطقه را بر عهده داشته است.
اما آنچه از سخنانش برایم ماند، فراتر از موفقیتهای فردی یک هنرمند بود.
احساس مسئولیت در برابر تاریخی که خود بخشی از آن بوده است.
در روزهایی که در جشنواره قاهره فیلمهای کلاسیک مصری را تماشا میکنم، بیش از گذشته به اهمیت مرمت این آثار فکر میکنم؛ به اینکه هر نسخه نجاتیافته، امکان تازهای برای شناخت یک دوره تاریخی، یک جامعه و یک شیوه نگاهکردن به جهان فراهم میکند.
برای من که همواره شناخت تاریخ سینما را بخشی ضروری از درک و نقد فیلم میدانم، دیدار با هنرمندی که چنین بخش مهمی از فعالیت امروز خود را به حفاظت از این تاریخ و انتقال تجربههایش به نسل جوان اختصاص داده، از ارزشمندترین لحظات حضورم در جشنواره قاهره بود.
شاید یکی از مهمترین وظایف جشنوارههای سینمایی نیز همین باشد: نه فقط معرفی فیلمهای تازه، بلکه زنده نگهداشتن آثاری که بدون آنها، شناخت ما از تاریخ و آینده سینما ناقص خواهد ماند.
نرگس صمدی ، قاهره ۲۰۲۶


