تماشای جهان از دریچه یک مغز متفاوت

Temple Grandin (2010)

Directed by Mick Jackson

گاهی سینما تلاش می‌کند داستان یک انسان را روایت کند؛ اما گاهی تلاش می‌کند شیوه دیدن جهان توسط آن انسان را به تصویر بکشد. Temple Grandin از دسته دوم است.

بسیاری از فیلم‌های مرتبط با بیماری‌های روانی یا تفاوت‌های عصبی، شخصیت اصلی خود را به موضوعی برای مشاهده تبدیل می‌کنند. مخاطب از بیرون به او نگاه می‌کند، رفتارهایش را قضاوت می‌کند و در نهایت می‌آموزد چگونه با او همدلی کند. اما Temple Grandin مسیر متفاوتی را انتخاب می‌کند. فیلم از ما نمی‌خواهد تمپل را تماشا کنیم؛ از ما می‌خواهد برای دو ساعت جهان را از نگاه او ببینیم.

دستاورد اصلی فیلم نه در روایت زندگی یک زن مبتلا به اوتیسم، بلکه در یافتن فرمی سینمایی برای نمایش فرایند اندیشیدن اوست. تمپل جهان را به شکل تصاویر، الگوها و ارتباط‌های بصری تجربه می‌کند و فیلم نیز همین منطق را به زبان سینما ترجمه می‌کند. تداعی‌های تصویری، برش‌های سریع میان اشیا و ایده‌ها، و تبدیل مفاهیم انتزاعی به تصاویر عینی، تنها ترفندهای فرمی نیستند؛ آن‌ها خودِ موضوع فیلم هستند.

در این میان، کارگردانی دقیق میک جکسون و تدوین فیلم نقشی اساسی ایفا می‌کنند. در دورانی که نمایش تجربه ذهنی شخصیت‌ها هنوز به شکل امروز رایج نبود، Temple Grandin راهی خلاقانه برای ترجمه ذهن به تصویر پیدا می‌کند. تدوین در این فیلم صرفاً وظیفه اتصال صحنه‌ها را بر عهده ندارد؛ بلکه به بخشی از شیوه روایت تبدیل می‌شود. هر تداعی تصویری، هر پرش ذهنی و هر ارتباط میان اشیا، مخاطب را از جهان بیرونی به جهان درونی تمپل منتقل می‌کند. به همین دلیل است که ما صرفاً اوتیسم را مشاهده نمی‌کنیم، بلکه برای لحظاتی آن را تجربه می‌کنیم.

در بسیاری از صحنه‌ها، فیلم به جای آنکه درباره تمپل توضیح دهد، اجازه می‌دهد مخاطب در ذهن او زندگی کند. ما نمی‌شنویم که او چگونه فکر می‌کند؛ ما فکر کردن او را می‌بینیم. این تفاوتی ظریف اما بنیادین است. فیلم به جای نمایش اوتیسم به عنوان یک اختلال، آن را به عنوان شیوه‌ای متفاوت از ادراک جهان ارائه می‌کند.

حضور گاوها در فیلم نیز صرفاً به فعالیت حرفه‌ای تمپل گرندین محدود نمی‌شود. آن‌ها به بخشی از زبان فیلم تبدیل می‌شوند. تمپل در رفتار حیوانات چیزهایی را می‌بیند که از نگاه دیگران پنهان می‌ماند؛ نشانه‌های اضطراب، ترس و واکنش‌های حسی که برای بسیاری نامرئی باقی می‌مانند. فیلم به شکلی ظریف این پرسش را مطرح می‌کند که آیا تمپل حیوانات را بهتر درک می‌کند، یا این حیوانات‌اند که جهانی مشابه جهان او را تجربه می‌کنند؟ در اینجا گاوها تنها موضوع مطالعه نیستند؛ آن‌ها پلی میان دنیای درونی تمپل و جهان بیرون‌اند.

فیلم استفاده هوشمندانه‌ای از کلوزآپ دارد. این نماها صرفاً برای نمایش احساسات شخصیت‌ها به کار نمی‌روند؛ بلکه به بخشی از شیوه روایت تبدیل می‌شوند. دوربین بارها بر چهره تمپل مکث می‌کند تا مخاطب را به جهان درونی او نزدیک کند. هر کلوزآپ فرصتی است برای دیدن جهان از زاویه‌ای متفاوت. چشم‌های تمپل جهانی را می‌بینند که از الگوها، تصاویر و ارتباط‌های بصری ساخته شده است. نگاه مادرش جهانی سرشار از عشق، نگرانی و مقاومت را بازتاب می‌دهد. معلم علوم، با نگاه آرام و پذیرا، امکان دیگری از مواجهه با تفاوت را نمایندگی می‌کند؛ نگاهی که به جای قضاوت، تلاش می‌کند بفهمد.

فیلم بیش از آنکه از طریق دیالوگ روایت شود، از طریق نگاه‌ها پیش می‌رود. در اینجا نگاه کردن خود به بخشی از روایت تبدیل می‌شود. شاید به همین دلیل است که پس از پایان فیلم، آنچه در ذهن باقی می‌ماند تنها داستان تمپل گرندین نیست، بلکه مجموعه‌ای از نگاه‌هاست که هر یک جهانی مستقل را در برابر ما می‌گشایند.

از این منظر، Temple Grandin بیش از آنکه فیلمی درباره اوتیسم باشد، فیلمی درباره تفاوت است. فیلم پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا مشکل در فردی است که جهان را متفاوت می‌بیند، یا در جامعه‌ای که تنها یک شیوه دیدن را طبیعی می‌داند؟

کلر دینز در نقش تمپل گرندین اجرایی دقیق و کنترل‌شده ارائه می‌دهد؛ اجرایی که هرگز به تقلید صرف یا اغراق در نمایش نشانه‌های اوتیسم فروکاسته نمی‌شود. او شخصیتی را خلق می‌کند که هم آسیب‌پذیر است و هم سرسخت، هم شکننده است و هم مصمم.

در کنار او، جولیا اورموند در نقش مادر تمپل حضوری آرام اما تعیین‌کننده دارد. او مادری را به تصویر می‌کشد که در برابر محدودیت‌هایی که جامعه و حتی برخی متخصصان برای فرزندش ترسیم کرده‌اند، تسلیم نمی‌شود. قدرت بازی اورموند در ظرافت آن نهفته است. بسیاری از تأثیرگذارترین لحظات فیلم نه در موفقیت‌های علمی تمپل، بلکه در نگاه‌های مادرش شکل می‌گیرد؛ نگاه‌هایی که هم‌زمان نگرانی، غرور، عشق و امید را در خود حمل می‌کنند.

شاید به همین دلیل باشد که Temple Grandin در نهایت فقط درباره اوتیسم نیست؛ درباره امکان فهمیدن دیگری است.

آنچه Temple Grandin را متمایز می‌کند این است که ما را دعوت می‌کند نه به تمپل گرندین نگاه کنیم، بلکه برای لحظاتی جهان را از چشم او ببینیم.